Giả thuyết hạt nhân Sao Hỏa đặt ra hai câu hỏi khác nhau: điều gì tạo nên thành phần khí quyển của hành tinh đỏ, và liệu một nền văn minh đã biến mất có thể để lại dấu vết nhận biết được? Để theo dõi câu chuyện, cần phân biệt số liệu đo được với cách giải thích nguồn gốc của chúng.
John Brandenburg đề xuất điều gì?
Trong công trình năm 2023, John Brandenburg đề xuất giả thuyết LPARE, cho rằng hai vụ nổ nhiệt hạch cực lớn từng xảy ra phía trên vùng đồng bằng phía bắc Sao Hỏa. Ông liên hệ kịch bản này với các tỷ lệ đồng vị xenon, argon và sự thay đổi khí quyển.
Theo cách diễn giải của tác giả, những sự kiện đó tạo ra môi trường bức xạ neutron mạnh và góp phần làm mất khí quyển. Đây là mô hình được Brandenburg đề xuất, không phải quan sát trực tiếp về một vụ nổ.
Điểm cần phân biệt nằm ngay trong phạm vi khẳng định: công trình thảo luận một cơ chế vật lý giả định và thừa nhận chưa có lời giải thích khả dĩ cho nguyên nhân các sự kiện ấy. Việc đưa thêm một nền văn minh hoặc một cuộc tấn công vào câu chuyện đòi hỏi bằng chứng riêng.
Xenon-129: tâm điểm của lập luận và phản biện
Popular Mechanics nêu phản biện của Timothy Swindle: phép so sánh trong nghiên cứu năm 2014 không khớp đầy đủ các đồng vị xenon; riêng xenon-136 được dự đoán cao hơn số đo khoảng 50%. Phản biện này nhắm vào phân tích năm 2014, không phải mô hình năm 2023.
Về nền tảng phép đo, NASA cho biết thiết bị SAM trên Curiosity đo tỷ lệ chín đồng vị xenon. Những tỷ lệ này giúp truy tìm giai đoạn Sao Hỏa mất khí quyển rất sớm, khi quá trình thất thoát còn kéo theo cả khí xenon nặng. Kết quả cũng cho phép đối chiếu phép đo tại Sao Hỏa với khí bị giữ trong thiên thạch tìm thấy trên Trái Đất.
Đồng vị là những dạng của cùng một nguyên tố có số neutron khác nhau. Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là có xenon hay không, mà còn là tỷ lệ giữa các đồng vị có phù hợp với cơ chế được đề xuất hay không. Một mô hình giải thích thành phần khí quyển phải được so sánh với tập hợp các phép đo liên quan.
Va chạm thời kỳ đầu: một hướng giải thích khác
Nghiên cứu năm 2024 của Oliver Shorttle và cộng sự trên Science Advances khảo sát khả năng các vụ va chạm đã làm thay đổi xenon trong khí quyển Sao Hỏa. Nhóm sử dụng thí nghiệm sóng xung kích bằng laser để nghiên cứu sự ion hóa và tái hợp của xenon, rồi đưa kết quả vào mô hình thất thoát khí quyển do va chạm.
Kết quả cho thấy các vụ va chạm trong khoảng 200–300 triệu năm đầu lịch sử Hệ Mặt Trời có thể tạo ra sự suy giảm xenon và phân đoạn đồng vị tương ứng với các đặc điểm quan sát được. Các tác giả lưu ý kết quả phụ thuộc vào điều kiện khí quyển ban đầu và lịch sử va chạm; những quá trình mất khí khác cũng có thể đồng thời hoạt động.
Đây là một hướng nghiên cứu về tiến hóa khí quyển, không phải một nghiên cứu xác nhận hay tìm kiếm di tích của sinh vật có trí tuệ.
Nếu một nền văn minh biến mất, dấu vết nào có thể còn lại?
Câu hỏi về khí quyển và câu hỏi về nền văn minh cần những loại bằng chứng khác nhau. Một tỷ lệ đồng vị có thể cung cấp thông tin về các quá trình vật lý, nhưng để nhận diện hoạt động công nghệ còn cần xem dấu hiệu đó có thể xuất hiện qua những quá trình tự nhiên nào.
“Giả thuyết Silurian” của Gavin Schmidt và Adam Frank, công bố năm 2018, đặt vấn đề liệu một nền văn minh công nghiệp xa xưa có thể được nhận ra trong hồ sơ địa chất hay không. Đây là bài toán về khả năng phát hiện, không phải tuyên bố rằng một nền văn minh như vậy từng tồn tại. Công trình xem xét các dấu vết hóa học có thể tồn tại lâu hơn những hiện vật dễ nhận ra, đồng thời thảo luận khó khăn khi phân biệt chúng với biến đổi tự nhiên.
Hai câu hỏi vì thế vẫn phải được giữ riêng: một môi trường từng trải qua biến đổi lớn như thế nào, và có bằng chứng nào cho thấy sinh vật có trí tuệ liên quan đến biến đổi ấy?
Góc nhìn của mình
Điều khiến mình chú ý nhất ở câu chuyện này là chi tiết về xenon: nó cụ thể hơn nhiều so với một hình ảnh trông giống di tích. Nhưng cũng chính vì vậy, mình thấy phần phản biện về độ khớp giữa các đồng vị đáng được đọc kỹ. Nếu chỉ nhớ đến xenon-129 mà bỏ qua phần còn lại của phép so sánh, mình sẽ dễ đánh giá quá cao sức nặng của lập luận.
Mình cũng muốn tách giả thuyết về một biến cố vật lý khỏi câu chuyện một nền văn minh bị hủy diệt. Ngay cả khi một cơ chế giải thích khí quyển còn gây tranh luận, khoảng trống đó chưa tự cho biết ai đã từng sống ở đây, hay điều gì đã xảy ra với họ.
Với mình, điểm đáng giữ lại là câu hỏi: nếu có dấu vết công nghệ rất cổ, chúng ta sẽ nhận ra bằng cách nào? Mình thấy câu hỏi ấy thú vị, nhưng chưa có cơ sở để xem Sao Hỏa là một “hiện trường hạt nhân” đã được xác lập. Bạn có thể đọc bài gốc và các công trình được dẫn để tự cân nhắc từng phần lập luận.
Nguồn: Popular Mechanics — bài viết về giả thuyết nền văn minh Sao Hỏa và thảm họa hạt nhân. Các liên kết nghiên cứu gốc được đặt tại từng phần để đọc thêm.